Afty w jamie ustnej – jak sobie z nimi radzić?

Afty w jamie ustnej potrafią skutecznie utrudnić jedzenie i mówienie, obniżając przy tym ogólny komfort życia. Pojawiają się nagle i często wracają w najmniej odpowiednim momencie. Przedstawiamy najczęstsze przyczyny i leczenie nadżerek, które występują w obrębie błony śluzowej jamy ustnej.

Czym są afty w jamie ustnej?

Afty to niewielkie zmiany, które pojawiają się w obrębie jamy ustnej i mają charakter zapalny. Najczęściej przybierają postać bolesnych ubytków w obrębie błony śluzowej. Z klinicznego punktu widzenia afty to niewielkie nadżerki, którym towarzyszy wyraźna aktywacja mediatorów prozapalnych. Dolegliwości, które im towarzyszą, nasilają się podczas mówienia, jedzenia i kontaktu ze śliną.

Afty występują na delikatnej śluzówce jamy ustnej, która w sposób szczególny jest narażona na mikrourazy. Zmiany można zlokalizować zazwyczaj na dziąśle, policzku, podniebieniu i wewnętrznej stronie warg. Rzadziej obejmują dno jamy ustnej i okolice języka. Od ich lokalizacji zależy nasilenie bólu i czas potrzebny na wygojenie owrzodzeń.

Spotyka się afty u dorosłych i dzieci, niezależnie od płci czy pochodzenia etnicznego. Nadżerki jamy ustnej są szeroko rozpowszechnione w populacji na całym świecie. Afty u dzieci często wynikają z niedojrzałości miejscowej układu odpornościowego. U dorosłych mają zaś tendencję, by nawracać w okresach stresu i spadku odporności. Zmiany o charakterze nadżerek mogą występować pojedynczo lub tworzyć większe skupiska.

Pod względem wielkości afty małe dominują w praktyce klinicznej – zazwyczaj mają kilka milimetrów średnicy i goją się bez pozostawiania blizn. Duże afty są wprawdzie rzadziej spotykane, ale towarzyszą im silniejsze dolegliwości bólowe. Ich obecność wydłuża proces regeneracji błony śluzowej jamy ustnej.

Wyróżnia się kilka rodzajów zmian:

• afty Mikulicza są powierzchowne i ograniczone do nabłonka;
• afty Suttona obejmują głębsze warstwy tkanek i pozostawiają blizny;
• afty opryszczkopodobne mogą przypominać pleśniawkę, choć nie mają podłoża grzybiczego.

Reasumując, wszystkie zmiany w jamie ustnej różnią się przebiegiem klinicznym i nasileniem objawów.

Przyczyny powstawania aft

Przyczyny występowania aft należy rozpatrywać w ujęciu wieloczynnikowym, ponieważ rzadko ograniczają się do jednego mechanizmu. Nadżerka powstaje wskutek zaburzeń miejscowych i ogólnoustrojowych. Często nakładają się na nie czynniki immunologiczne, mechaniczne i żywieniowe.

Niezwykle istotną rolę odgrywa niedobór składników odżywczych – niedostateczna podaż witaminy B12, kwasu foliowego i żelaza osłabia naturalne mechanizmy obronne organizmu. Z kolei przy braku witamin z grupy B obserwuje się ogólne dysfunkcje nabłonka jamy ustnej, w tym trudności związane z regeneracją. Warto nadmienić, że osłabiony układ odpornościowy gorzej eliminuje drobnoustroje, które mają charakter fizjologiczny.

Niedobory żywieniowe wpływają bezpośrednio na kondycję błon śluzowych jamy ustnej. Zmniejszona podaż witamin i niektórych minerałów zaburza odnowę komórkową, prowadząc do rozszczelnienia bariery ochronnej. Gdy dojdzie do takiej sytuacji, nawet codzienny pokarm zaczyna działać drażniąco, co sprzyja mikrouszkodzeniom i lokalnej reakcji zapalnej.

Duże znaczenie mają również czynniki mechaniczne – np. aparat ortodontyczny powoduje liczne mikrourazy, przez które wnikają patogeny. Z kolei stałe drażnienie śluzówki i dziąseł może inicjować odpowiedź zapalną tkanek. Podobnie działają inne urazy mechaniczne, w tym związane z przygryzaniem i szczotkowaniem.

Często spotykanym problemem pozostaje niewłaściwa dbałość o higienę jamy ustnej – zalegające resztki pokarmu sprzyjają namnażaniu bakterii i grzybów. W takich warunkach łatwiej dochodzi do uszkodzenia nabłonka. Jest to jednocześnie najczęstszy powód nawrotów aft u osób dorosłych.

Zdarza się, że afty sygnalizują schorzenia ogólnoustrojowe. Choroba Leśniowskiego-Crohna zaburza wchłanianie składników odżywczych, co przekłada się negatywnie na odporność organizmu. Celiakia również prowadzi do niedoboru substancji pokarmowych, gdyż uszkodzone kosmki jelitowe wykazują ich zaburzone wchłanianie. W obu przypadkach owrzodzenia jamy ustnej są objawem towarzyszącym.

Afty – objawy i leczenie

Objawy aft są zwykle łatwe do rozpoznania, bo przyjmują postać okrągłego, bolesnego ubytku w obrębie nabłonka. Pojawiają się charakterystyczne owrzodzenia jamy ustnej z białawym nalotem, wokół których obserwuje się zaczerwienienie. Zmiany rozwijają się wewnątrz jamy ustnej i powodują wyraźny dyskomfort.

Dolegliwości, które towarzyszą aftom, nasilają się podczas mówienia i jedzenia. Owrzodzenia pojawiające się na błonie śluzowej są bowiem niezwykle podatne na podrażnienia. Wśród objawów nadżerek jamy ustnej wymienia się także ból i dyskomfort o piekącym charakterze. U części osób, w cięższym przebiegu aft, obserwuje się powiększenie węzłów chłonnych.

Przy nasilonym przebiegu owrzodzeń mogą pojawić się bardziej ogólne objawy. Należą do nich osłabienie i uczucie rozbicia. Opisany pokrótce stan określa się mianem aftowego zapalenia jamy ustnej.

Postępowanie terapeutyczne zależy od nasilenia nadżerek – leczenie aft skupia się na łagodzeniu bólu i przyspieszeniu gojenia. Preparaty o działaniu miejscowym stanowią podstawę kuracji. W dalszej części artykułu przybliżymy, co na afty rzeczywiście pomaga.

Maści na afty, żele, płyny i suplementy diety – co stosować, aby pozbyć się nadżerek?

Afta powstaje wskutek uszkodzenia śluzówki jamy ustnej i reakcji zapalnej. W związku z tym w jej leczeniu stosuje się maści i żele, które zwykle zawierają substancje barierowe, znieczulające i regenerujące. Kwas hialuronowy pomaga goić się nabłonkowi i chroni go przed dalszym podrażnieniem. Cynk i wyciągi roślinne pozwalają lokalnie łagodzić stan zapalny. Leczenie miejscowe aft wyraźnie poprawia komfort życia.

W terapii nadżerek jamy ustnej wykorzystuje się także płyny i aerozole, które opierają się na składnikach antyseptycznych i ściągających. Na szczególną uwagę zasługują olejek miętowy, szałwia i tymianek, które ograniczają rozwój drobnoustrojów. Z kolei benzokaina i lidokaina zmniejszają ból, ułatwiając tym samym codzienne funkcjonowanie. Tabletki i suplementy diety natomiast wspierają regenerację od wewnątrz. Najczęściej zawierają cynk, witaminy z grupy B i żelazo.

Suplementy diety pełnią funkcję uzupełniającą, ale nie zastępują terapii miejscowej. Przyjmując je, należy przestrzegać zalecanego dziennego spożycia.

Żel Sachol Kids tworzy warstwę ochronną na zmienionej chorobowo powierzchni nabłonka. Jego formuła została starannie dobrana, dlatego wspiera procesy gojenia i ogranicza dalsze drażnienie błony śluzowej jamy ustnej. Brak alkoholu zmniejsza ryzyko pieczenia i wtórnego bólu. Preparat zaprojektowano z myślą o wrażliwej śluzówce jamy ustnej dzieci.

Żel stomatologiczny Apiżel łączy działanie propolisu, cynku i kwasu hialuronowego. Pierwszy z nich wykazuje właściwości ochronne i przeciwbakteryjne. Kwas hialuronowy i cynk wspomagają natomiast regenerację nabłonka oraz skracają czas gojenia.

Dentosept A płyn do jamy ustnej zawiera liczne ekstrakty roślinne i benzokainę, przez co działa przeciwzapalnie, ściągająco i przeciwbólowo. Obecność etanolu wzmacnia działanie odkażające. Zaleca się krótkotrwałe stosowanie preparatu przy nasilonych objawach aft.

Tabletki do ssania Dezaftan Med działają antyseptycznie i zapewniają efekt miejscowego znieczulenia. Cetylopirydyna ogranicza namnażanie bakterii i grzybów. Lidokaina redukuje zaś ból, ułatwiając mówienie i jedzenie. Cynk wspiera procesy naprawcze i odporność błon śluzowych. Dzięki temu, że tabletki służą do ssania, przedłużają kontakt substancji z aftą.

Domowe sposoby na afty

Domowe metody okazują się pomocne, gdy zmiany zlokalizowane w jamie ustnej mają łagodny przebieg. Można z nich skorzystać przy utrudnionym dostępie do produktów aptecznych na afty. Najczęściej stosuje się płukanie jamy ustnej naparami roślinnymi, które wykazują działanie ściągające. Wcześniej jednak należy ostudzić ciecz, aby nie poparzyć jamy ustnej. Płukanka ziołowa z rumianku, szałwii i tymianku wspiera regenerację nabłonka. Napar stosowany regularnie może goić mikrouszkodzenia śluzowki.

W domowej praktyce wykorzystuje się także przemywanie jamy ustnej roztworem soli kuchennej, który działa odkażająco i tym samym ogranicza namnażanie bakterii. Krótki kontakt z chlorkiem sodu może łagodzić ból i zmniejszać obrzęk. Ta metoda świetnie sprawdza się przy niewielkich nadżerkach – nie zaleca się jej stosowania przy rozległych uszkodzeniach błony śluzowej.

Ulgę w uciążliwych dolegliwościach przynoszą również krótkie okłady z lodu. Chłód chwilowo znieczula zakończenia nerwowe w obrębie afty, dlatego może łagodzić ból podczas jedzenia. Omawiany sposób ma charakter doraźny i nie zastępuje leczenia przyczynowego – najlepiej sprawdza się przy świeżych nadżerkach.

Nie bez znaczenia pozostają codzienne nawyki i dieta. Zaleca się unikanie kwaśnych produktów, które mogą podrażniać uszkodzoną śluzówkę. Należy też ograniczyć ostre przyprawy i alkohol, gdyż te zakłócają regenerację tkanek.

Afty – jak zapobiegać owrzodzeniom w jamie ustnej?

Prawidłowa higiena jamy ustnej odgrywa kluczową rolę w zapobieganiu aftom. Regularne szczotkowanie zębów usuwa biofilm bakteryjny, który sprzyja stanom zapalnym. Codzienne działania zmniejszają ryzyko, że nadżerki będą występować cyklicznie. Konsekwentna profilaktyka ogranicza miejscowe podrażnienia śluzówki.

Aby skutecznie dbać o higienę jamy ustnej, należy wyposażyć się w odpowiednie narzędzia. Można je nabyć między innymi w Aptece Puls. Szczoteczki o małej główce ułatwiają czyszczenie trudno dostępnych miejsc jamy ustnej. Codzienne nitkowanie usuwa zaś resztki pokarmowe z przestrzeni międzyzębowych. Higienę należy uzupełnić o płyny do płukania jamy ustnej z chlorheksydyną. Połączenie wszystkich opisanych tu działań zmniejsza obciążenie mikrobiologiczne śluzówki.

Duże znaczenie ma także sposób odżywiania i ogólny stan organizmu. Nawracające afty w błonie śluzowej jamy ustnej często towarzyszą niedoborom żywieniowym. Z tego względu zaleca się, aby jeść produkty bogate w witaminy, które wspierają regenerację nabłonka. Składniki odżywcze wzmacniają barierę śluzówki i odporność miejscową. Poza tym dieta wpływa na tempo gojenia się aft i pozwala zredukować ich nawroty.

W ramach profilaktyki trzeba też unikać czynników, które prowadzą do uszkodzeń mechanicznych w obrębie jamy ustnej. Przygryzanie policzków i warg sprzyja mikrourazom nabłonka. Poza tym szczoteczki z twardym włosiem i nieostrożne żucie zwiększają podatność na nadżerki. Ograniczając te szkodliwe nawyki, można zapobiec aftom.

Afty – przyczyny i objawy. FAQ

O czym świadczą afty w jamie ustnej?

Afty w jamie ustnej mogą świadczyć o osłabionej odporności lub niedoborze witamin. Często towarzyszą stresowi, urazom mechanicznym lub chorobom ogólnoustrojowym. Ich nawracanie bywa sygnałem do wykonania podstawowych badań i skonsultowania ich wyników z lekarzem.

Co na afty w ciąży?

W ciąży zaleca się łagodne preparaty miejscowe, które nie zawierają alkoholu. Pomocne bywa płukanie jamy ustnej solą fizjologiczną lub naparem rumianku. Przyszła mama każde leczenie powinna skonsultować z lekarzem prowadzącym.

Jak pozbyć się afty z jamy ustnej?

Najczęściej stosuje się żele ochronne, preparaty przeciwzapalne i środki przyspieszające gojenie, które można kupić w aptece bez recepty. Zaleca się również unikanie kwaśnych i pikantnych dań, gdyż podrażniają zmiany. Afty zwykle ustępują samoistnie w ciągu kilku dni.

Czy od afty może być gorączka?

Pojedyncza afta zazwyczaj nie powoduje gorączki ani objawów ogólnych. Podwyższona temperatura ciała może sugerować infekcję lub inne schorzenie. W takiej sytuacji należy skonsultować się z lekarzem.

Afty – czym są i jak sobie z nimi radzić?

Afty to niewielkie, bolesne nadżerki błony śluzowej jamy ustnej, które powstają wskutek urazów, stresu lub zaburzeń odporności. W ich przypadku stosuje się leczenie miejscowe i eliminację czynników drażniących.

Bibliografia:

• Akintoye S.O., Greenberg M.S., 2014, Recurrent aphthous stomatitis, Dental Clinics of North America, 58(2):281–297, Epub 2014 Jan 21, doi: 10.1016/j.cden.2013.12.002.
• Conejero Del Mazo R., García Forcén L., Navarro Aguilar M.E., 2023, Recurrent aphthous stomatitis, Medicina Clínica (Barcelona), 161(6):251–259, Epub 2023 Jun 23, doi: 10.1016/j.medcli.2023.05.007.
• Peacock Z.S., 2017, Controversies in Oral and Maxillofacial Pathology, Oral and Maxillofacial Surgery Clinics of North America, 29(4):475–486, doi: 10.1016/j.coms.2017.06.005.